1. ช้างกับสุรินทร์
พลายสุรินทร์: "สวัสดีครับ! ผมชื่อพลายสุรินทร์ บ้านผมอยู่เมืองช้าง มาดูกันว่าทำไมคนสุรินทร์กับช้างถึงผูกพันกันขนาดนี้"
ชาวกูย — คนเลี้ยงช้าง

[ข้อเท็จจริง]
ชาวกูย (บางถิ่นออกเสียงว่า กวย หรือ โกย) เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่อยู่ในอีสานตอนใต้มานาน และอยู่หนาแน่นที่สุดในจังหวัดสุรินทร์ คนไทยบางส่วนเคยเรียกพวกเขาว่า "ส่วย" แต่ชื่อที่ชาวกูยใช้เรียกตัวเองคือ "กูย" ซึ่งแปลว่า "คน"
[ข้อเท็จจริง]
ภาษากูยจัดอยู่ในตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก (ตระกูลเดียวกับภาษาเขมรและภาษามอญ)
[ข้อเท็จจริง]
งานวิจัยของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรบันทึกว่าชาวกูยผูกพันกับช้างเหมือนคนในครอบครัว และถือว่าช้างเป็นทั้งมรดกและทรัพย์สินสำคัญ งานเดียวกันระบุว่าบรรพบุรุษชาวกูยมาจากลาวตอนใต้และกัมพูชาตะวันตกเฉียงเหนือ
โพนช้าง — การคล้องช้างป่าแบบดั้งเดิม
[ข้อเท็จจริง]
สมัยก่อน ชาวกูยเลี้ยงช้างจะออกไปจับช้างป่าด้วยวิธีคล้อง เรียกว่า "โพนช้าง" หมอช้างใช้บ่วงบาศที่เรียกว่า "เชือกปะกำ" คล้องขาช้าง แล้วผูกไว้กับต้นไม้ ช้างที่จับได้จะนำกลับมาฝึกใช้งาน
[ข้อเท็จจริง]
เชือกปะกำทำจากหนังควายตัดเป็นริ้ว ตากแห้ง แล้วฟั่นเป็นเกลียว งานวิจัยชิ้นหนึ่งระบุว่าเชือก 1 เส้นยาวราว 50–80 เมตร และต้องใช้หนังควายประมาณ 3 ตัว
[ข้อเท็จจริง]
ปัจจุบันการจับช้างป่าทำไม่ได้แล้ว เพราะกฎหมายไทยคุ้มครองช้างป่าอย่างเต็มที่ (ดูหัวข้อ 2) — ความรู้เรื่องโพนช้างจึงเหลืออยู่ในพิธีกรรม เรื่องเล่า และการแสดง
ปะกำ และพิธีแซนปะกำ

[ข้อเท็จจริง]
สำหรับชาวกูยเลี้ยงช้าง เชือกปะกำไม่ใช่แค่เครื่องมือ แต่เป็นของศักดิ์สิทธิ์ประจำตระกูล ชาวกูยเชื่อว่าเชือกที่ผ่านพิธีแล้วเป็นที่สถิตของ "ผีปะกำ" คือวิญญาณบรรพบุรุษและครูบาอาจารย์ที่เคยเป็นหมอช้าง ซึ่งให้ได้ทั้งคุณและโทษ
[ข้อเท็จจริง]
เชือกปะกำเก็บไว้ใน "ศาลปะกำ" ซึ่งเป็นศาลไม้ยกสูงมีเสาสี่ต้น ตั้งห่างจากตัวบ้านพอสมควร มีข้อห้ามชัดเจน เช่น ห้ามเหยียบเชือก และห้ามผู้หญิงหรือคนต่างตระกูลแตะต้องเชือกหรือขึ้นศาล
[ข้อเท็จจริง]
พิธี "แซนปะกำ" (เซ่นไหว้ผีปะกำ) ทำโดยหมอช้างอาวุโส เจ้าของบ้าน และญาติ นำของเซ่นไปที่ศาล จุดเทียน และเชิญผีปะกำมารับเครื่องเซ่น ผู้ที่ขึ้นศาลได้ต้องเป็นผู้ชายในตระกูลเจ้าของศาลเท่านั้น คนอื่นนั่งล้อมอยู่ที่พื้นดิน
[ข้อเท็จจริง]
ชาวกูยจะแซนปะกำก่อนทำกิจการเกี่ยวกับช้าง เช่น ออกคล้องช้าง ฝึกช้าง หรือพาช้างไปทำงานต่างถิ่น และทำเป็นประจำทุกปี เพราะเชื่อว่าช่วยให้การงานราบรื่นและโชคดี
[ข้อเท็จจริง]
เรื่อง "ครูปะกำ" ยังมีอยู่ในเอกสารโบราณด้วย นักวิชาการที่สำรวจสมุดตำราช้างในหอสมุดแห่งชาติพบตำนานครูปะกำในตำราคชกรรม และพบว่าตำนานเหล่านี้ได้รับอิทธิพลจากคติพราหมณ์-ฮินดู
บ้านตากลาง และศูนย์คชศึกษา
[ข้อเท็จจริง]
ศูนย์คชศึกษาอยู่ที่บ้านตากลาง ตำบลกระโพ อำเภอท่าตูม จังหวัดสุรินทร์ เป็นชุมชนชาวกูยเลี้ยงช้าง และศาลปะกำของชุมชนก็อยู่ภายในศูนย์
[ข้อเท็จจริง]
ในศูนย์มีพิพิธภัณฑ์ช้างแบ่งเป็นโซน เช่น ช้างในประวัติศาสตร์ไทย ความรู้เรื่องชีวิตช้าง (มีโครงกระดูกและหุ่นขนาดเท่าตัวจริง) ฟอสซิลช้างดึกดำบรรพ์ที่พบในไทย และห้องจัดแสดงศิลปะ นอกจากนี้ยังมีสุสานช้างที่เก็บร่างช้างที่ตายไปอย่างให้เกียรติ
งานแสดงช้างสุรินทร์

[ข้อเท็จจริง]
งานแสดงช้างครั้งแรกจัดเมื่อ 19 พฤศจิกายน 2503 ที่อำเภอท่าตูม เพื่อฉลองที่ว่าการอำเภอแห่งใหม่ ที่สนามบินเก่า (ปัจจุบันคือโรงเรียนท่าตูมประชาเสริมวิทย์) มีขบวนแห่ช้าง การแสดงคล้องช้าง และช้างวิ่งแข่ง
[ข้อเท็จจริง]
ต่อมาในปี 2505 คณะรัฐมนตรีเห็นชอบให้เป็นงานประจำปีระดับประเทศ และย้ายมาจัดที่สนามกีฬาจังหวัดสุรินทร์ในตัวเมือง

[ข้อเท็จจริง]
งานจัดทุกปีช่วงกลางถึงปลายเดือนพฤศจิกายน การแสดงช้างใหญ่มักตรงกับสุดสัปดาห์ในช่วงนั้น เช่น ปี 2563 จัดการแสดงหลักวันที่ 21–22 พฤศจิกายน มีกิจกรรมเลี้ยงอาหารช้างและการแสดงที่สนามแสดงช้าง โดยงานนี้เชิดชูวิถีชีวิตของชาวกูยกับช้าง
ช้างในตราและคำขวัญจังหวัด
[ข้อเท็จจริง]
คำขวัญประจำจังหวัดสุรินทร์คือ "สุรินทร์ ถิ่นช้างใหญ่ ผ้าไหมงาม ประคำสวย ร่ำรวยปราสาท ผักกาดหวาน ข้าวสารหอม งามพร้อมวัฒนธรรม" — ช้างมาเป็นคำแรก
[ข้อเท็จจริง]
ตราประจำจังหวัดสุรินทร์ก็มีช้างอยู่ในภาพ ดูภาพตราได้ที่เว็บไซต์จังหวัด
2. รู้จักช้างไทย
พลายสุรินทร์: "ตัวผมใหญ่ แต่ใจดีนะครับ มาทำความรู้จักร่างกายผมกันหน่อย"
ช้างเอเชียคือใคร
[ข้อเท็จจริง]
ช้างไทยคือช้างเอเชีย ชื่อวิทยาศาสตร์ Elephas maximus ตัวเล็กกว่าช้างแอฟริกาเล็กน้อย ช้างโตเต็มวัยสูงที่ไหล่ราว 1.8–3.8 เมตร หนักราว 2,750–5,420 กิโลกรัม ตัวผู้มักสูงกว่าตัวเมีย
ส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย

- งวง
- ใบหู
- งา (ไม่เห็นในภาพ)
- ขาและเท้า
- หาง
[ข้อเท็จจริง]
งวงคือจมูกกับริมฝีปากบนที่รวมกัน ไม่มีกระดูกเลย แต่มีกล้ามเนื้อมาก ปลายงวงมี "นิ้ว" เล็ก ๆ ไว้หยิบของละเอียด และงวงหนึ่งอมน้ำได้ราว 7.5 ลิตร
[ข้อเท็จจริง]
ใบหูช่วยระบายความร้อน เพราะมีเส้นเลือดอยู่มาก ช้างเดินด้วยปลายนิ้วเท้า โดยมีแผ่นเนื้อหนานุ่มรองใต้ฝ่าเท้า
อายุ อาหาร และครอบครัว
[ข้อเท็จจริง]
ช้างเอเชียมักมีอายุถึงราว 50 กว่าปี (ข้อมูลช้างในป่ายังมีจำกัด) ตั้งท้องนานราว 21.5–22 เดือน นานที่สุดในบรรดาสัตว์ทั้งหมด
[ข้อเท็จจริง]
ช้างกินพืชล้วน เช่น หญ้า ใบไม้ เปลือกไม้ และราก วันหนึ่งใช้เวลาราวสามในสี่ของวันไปกับการกินและเดินหาอาหาร ต้องกินราว 74–150 กิโลกรัมต่อวัน และดื่มน้ำราว 190 ลิตร
[ข้อเท็จจริง]
ช้างอยู่เป็นฝูงเล็ก ๆ ของตัวเมียที่เป็นญาติกันกับลูก ๆ ส่วนช้างตัวผู้จะแยกออกจากฝูงเมื่อเข้าวัยรุ่น (ราว 8–13 ปี) ภาษาไทยเรียกฝูงช้างป่าว่า "โขลง"
ดูยังไงว่าเป็นพลาย พัง หรือสีดอ

[ข้อเท็จจริง]
ภาษาไทยเรียก ช้างพลาย = ช้างตัวผู้ที่มีงายาว · ช้างสีดอ = ช้างตัวผู้ที่งาสั้น · ช้างพัง = ช้างตัวเมีย
[ข้อเท็จจริง]
ช้างเอเชียตัวผู้ไม่ได้มีงายาวทุกตัว สัดส่วนช้างตัวผู้ที่มีงาต่างกันมากในแต่ละประเทศ ส่วนช้างตัวเมียส่วนใหญ่มีงาเล็กสั้นมาก ซึ่งมักไม่ยื่นพ้นริมฝีปาก
[ข้อเท็จจริง]
เวลานับช้างในภาษาไทย ช้างป่าใช้ "ตัว" ช้างบ้านใช้ "เชือก" และช้างที่ขึ้นระวางแล้วใช้ "ช้าง"
สถานะการอนุรักษ์
[ข้อเท็จจริง]
บัญชีแดงของ IUCN จัดช้างเอเชียเป็น "ใกล้สูญพันธุ์" (Endangered) และอยู่ในสถานะนี้มาตั้งแต่ปี 2529 (ค.ศ. 1986) สมิธโซเนียนประเมินว่าทั่วโลกเหลือช้างเอเชียราว 37,000–57,000 ตัว
[ข้อเท็จจริง]
ในไทย บทความปี 2569 รายงานว่ามีช้างป่ากว่า 4,400 ตัว และช้างเลี้ยงกว่า 3,900 เชือกใน 30 กว่าจังหวัด
[ข้อเท็จจริง]
ไทยกำหนดให้วันที่ 13 มีนาคมของทุกปีเป็น "วันช้างไทย" ตามมติคณะรัฐมนตรีปี 2541
ช้างบ้าน กับ ช้างป่า ในกฎหมายไทย
[ข้อเท็จจริง]
กฎหมายไทยแบ่งช้างเป็นสองกลุ่ม ช้างป่า ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายสัตว์ป่า ห้ามล่า จับ หรือทำร้าย และห้ามจับช้างป่ามาตั้งแต่ พ.ร.บ.รักษาช้างป่า พ.ศ. 2464 ส่วน ช้างบ้าน (ช้างเลี้ยง) ถือเป็นทรัพย์สินของเอกชนตาม พ.ร.บ.สัตว์พาหนะ พ.ศ. 2482
[ข้อเท็จจริง]
ช้างบ้านต้องขึ้นทะเบียน เดิมไม่ต้องขึ้นทะเบียนจนช้างอายุ 8 ปี ปัจจุบันต้องขึ้นทะเบียนภายใน 90 วันหลังเกิด และตั้งแต่ปี 2559 มีการฝังไมโครชิปและเก็บ DNA ช้างเลี้ยง เพื่อกันการสวมตั๋วช้างป่า
อยู่ใกล้ช้างอย่างสุภาพและปลอดภัย
พลายสุรินทร์: "ถ้าเจอผม ช่วยทำตามนี้หน่อยนะครับ"

[ข้อเท็จจริง]
ถ้าเจอช้างป่าบนถนน กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช แนะนำว่า
- หยุดรถห่างจากช้างอย่างน้อย 30 เมตร ถ้าช้างเดินเข้ามาให้ค่อย ๆ ถอยรถ
- ห้ามบีบแตรหรือส่งเสียงดังไล่ ห้ามใช้แฟลชถ่ายรูป
- ติดเครื่องยนต์ไว้ ตอนกลางคืนเปิดไฟหน้าได้แต่ห้ามเปิดไฟฉุกเฉิน
- ห้ามจอดรถแล้วลงไปถ่ายรูปใกล้ ๆ เพราะช้างมักอยู่เป็นฝูง อาจมีตัวอื่นอยู่ใกล้ ๆ
[ข้อเท็จจริง]
ช้างบ้านที่บ้านตากลางและที่อื่น ๆ มีควาญดูแล ช้างตัวผู้ช่วงตกมันอาจดุมาก
คำแนะนำจากพลายสุรินทร์: "ถ้าอยากเข้าใกล้หรือป้อนอาหารผม ถามพี่ควาญก่อนนะครับ"
3. ช้างเผือก / ช้างสำคัญ
พลายสุรินทร์: "เรื่องนี้เป็นเรื่องสำคัญของบ้านเมือง ผมขอเล่าอย่างตั้งใจนะครับ"
[ข้อเท็จจริง]
"ช้างเผือก" ไม่ได้ขาวเหมือนสีกระดาษ ตำราคชลักษณ์และกฎหมายอธิบายว่าพื้นหนังของช้างสำคัญอาจมีสีขาว หรือ สีคล้ายหม้อดินใหม่ (สีอ่อนอมชมพู-น้ำตาลแดง)

[ข้อเท็จจริง]
พระราชบัญญัติรักษาช้างป่า พ.ศ. 2464 กำหนดว่าช้างที่มี มงคลลักษณะครบ 7 ประการ ดังนี้
- ตาขาว
- เพดานขาว (เพดานปาก)
- เล็บขาว
- ขนขาว
- พื้นหนังขาว หรือสีคล้ายหม้อใหม่
- ขนหางขาว
- อัณฑโกศขาว หรือสีคล้ายหม้อใหม่
[ข้อเท็จจริง]
งานวิชาการของมหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์อธิบายตามตำราว่า ช้างที่มีลักษณะครบทั้ง 7 เรียกว่า "ช้างสำคัญ" ช้างที่มีลักษณะเพียงบางข้อเรียกว่า "ช้างสีปลาด" และยังมี "ช้างเนียม" ซึ่งมีหนังดำ งาคล้ายปลีกล้วย และเล็บดำ
[ข้อเท็จจริง]
ตามกฎหมายเดียวกัน ผู้ใดได้ช้างลักษณะดังกล่าวมา ไม่ว่าจะจับได้หรือช้างตกลูกเอง ต้องนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายพระมหากษัตริย์ โดยจะได้รับพระราชทานรางวัลตามสมควร และช้างเหล่านี้เป็นสมบัติของแผ่นดิน ซื้อขายหรือโอนให้ใครไม่ได้
[ข้อเท็จจริง]
ช้างเผือกเป็นสัตว์มงคลคู่พระบารมีของพระมหากษัตริย์ไทยมาแต่โบราณ ความเชื่อนี้ผสมคติพุทธกับพราหมณ์-ฮินดู ปัจจุบันช้างเผือกได้รับความคุ้มครองตามกฎหมาย และเป็นสัญลักษณ์ของชาติ
4. กล่อง "ตำนาน / เล่าต่อกันมา"
พลายสุรินทร์: "ต่อไปนี้เป็นเรื่องเล่านะครับ ฟังสนุก ๆ แต่อย่าเพิ่งจำเป็นประวัติศาสตร์"
[ตำนาน]
ช้างเผือกหนีเข้าป่า — เรื่องเล่าที่รู้จักกันมากที่สุดของสุรินทร์บอกว่า ครั้งหนึ่งช้างเผือกหนีจากเมืองหลวงมาทางอีสาน ผู้นำชาวกูยชื่อ "เชียงปุม" ช่วยตามจับจนได้ช้างคืน จึงได้รับบรรดาศักดิ์เป็น "หลวงสุรินทรภักดี" และชื่อเมืองสุรินทร์ก็มาจากบรรดาศักดิ์นี้ แหล่งที่บันทึกเรื่องนี้ยังเล่าไม่ตรงกันว่าเกิดในรัชกาลไหน และนำช้างไปถวายที่อยุธยาหรือธนบุรี
[ตำนาน]
ตำนานครูปะกำ — ตำราคชกรรมโบราณในหอสมุดแห่งชาติมีเรื่องเล่าว่าครูปะกำ ของศักดิ์สิทธิ์ และพิธีคล้องช้างมีกำเนิดอย่างไร ผู้ศึกษาพบว่าเรื่องเหล่านี้เชื่อมกับตำราพฤฒิบาศและเรื่องนารายณ์อวตาร
[ตำนาน]
ผีปะกำคุ้มครองหมอช้าง — ชาวกูยเชื่อกันมาว่าผีปะกำที่สถิตในเชือกจะคอยปกป้องคนที่ออกไปคล้องช้าง และถ้าผิดครู (เช่น เหยียบเชือก) อาจเกิดเรื่องไม่ดี (เป็นความเชื่อที่งานวิจัยบันทึกไว้ ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์)
แหล่งอ้างอิง
- บัญญัติ สาลี. "กูย: ว่าด้วยกลุ่มชาติพันธุ์ ภาษา และตำนาน". วารสารมนุษย์กับสังคม ปีที่ 1 ฉบับที่ 1 (2558)
- บทความว่าด้วยคำว่า "ช้าง" ในภาษากูย (ชื่อผู้แต่งและชื่อเรื่องยังไม่ได้ตรวจจากต้นฉบับ). วารสารแม่โขงศึกษา (TCI)
- ชื่น ศรีสวัสดิ์. การฝึกช้างของชาวกูย จังหวัดสุรินทร์ (2538). ฐานข้อมูลงานวิจัยชาติพันธุ์ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)
- พระอำนวย มงฺคลิโก และคณะ. "การศึกษาพิธีกรรมความเชื่อหมอช้างของกลุ่มชาวไทยกูย จังหวัดสุรินทร์". วารสารศิลปะและวัฒนธรรมลุ่มแม่น้ำมูล 11(2) (2565): 58–69
- พระครูพิมลกัลยาณธรรม กลฺยาโณ. "การอนุรักษ์พิธีกรรมแซนปะกำช้างของชาวกูย อำเภอท่าตูม จังหวัดสุรินทร์". วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร 8(2) (2563): 711–725
- วริศรา โกรทินธาคม. "Khru Pakam Myth: The Tales of the Origination of Things and Tamra Phruetthibat". ดำรงวิชาการ คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร 21(1) (2565)
- ไทยโพสต์. "'ตามรอยช้าง' ศูนย์คชศึกษา สู่โลกฟอสซิลล้านปี" (1/3/2569)
- ผู้จัดการออนไลน์ (MGR Online). บทความประวัติงานช้างสุรินทร์ (12/11/2555)
- การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (TAT News). "Thailand's renowned Surin Elephant Round-up set for weekend of 21-22 November 2020"
- Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute. "Asian elephant"
- Bansiddhi P., Brown J.L., Thitaram C. "Welfare Assessment and Activities of Captive Elephants in Thailand". Animals 10(6):919 (2020)
- ไทยพีบีเอส. "เรียก 'ช้าง' อย่างไร ให้ถูกต้อง" (8/10/2562) อ้างอิงสำนักงานราชบัณฑิตยสภา
- IUCN SSC Asian Elephant Specialist Group. Asian Elephant Red List Assessment 2020 (DOI 10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T7140A45818198.en)
- อุษา กลมพันธ์ และคณะ. "ช้างเผือก สัตว์มงคลคู่พระบารมี" ("White Elephant" the King's Auspicious Animal). วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์ 20(2) ฉบับพิเศษ (2561)
- กรมประชาสัมพันธ์. "13 มีนาคม วันช้างไทย"
- ไทยพีบีเอส. "10 ข้อปฏิบัติเมื่อเจอช้างป่าบนถนนเขาใหญ่" (11/12/2561) ข้อแนะนำจากกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช
- สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา. Wild Elephants Protection Act B.E. 2464 (1921) (คำแปลอย่างไม่เป็นทางการ; ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 38 หน้า 75, 26 มิ.ย. 2464)
- THAILEX. "Phraya Surin Phakdi Sri Narong Changwang"
- Thai-Tour. "Surin Introduction"
- จังหวัดสุรินทร์. "คำขวัญประจำจังหวัด"
- จังหวัดสุรินทร์. "ตราประจำจังหวัด"
