กลับไปรู้จักสุรินทร์

ประวัติสุรินทร์

อ่านประวัติสุรินทร์ 9 ตอน จากชุมชนโบราณ ปราสาท และวิถีชาวกูย ถึงเมืองสุรินทร์ในวันนี้

หน้า 1 — ก่อนจะมีเมืองสุรินทร์

พลายสุรินทร์: "มานั่งฟังกันนะ เรื่องนี้เริ่มก่อนที่ปู่ทวดของช้างทุกตัวจะเกิดเสียอีก!"

ภาพวาดหมู่บ้านริมทุ่งนา มีเรือนไม้และผู้คนทำงานในนา

[ข้อเท็จจริง]

เว็บไซต์จังหวัดสุรินทร์ระบุว่า นักประวัติศาสตร์สันนิษฐานว่าบริเวณที่ตั้งเมืองสุรินทร์มีชุมชนอยู่อาศัยมาราว 2,000 ปีแล้ว โดยพบหลักฐานของคนสมัยก่อนประวัติศาสตร์ช่วงยุคโลหะตอนปลายที่รู้จักใช้เครื่องมือเหล็ก และยังเห็นร่องรอยชุมชนโบราณกว่า 59 แห่ง

[1]

[ข้อเท็จจริง]

เอกสารของกรมศิลปากรเล่าว่า ดินแดนแถบนี้รับวัฒนธรรมหลายสายต่อเนื่องกันมา ทั้งวัฒนธรรมทวารวดี (ราวพุทธศตวรรษที่ 12–16) และติดต่อแลกเปลี่ยนกับวัฒนธรรมเขมรโบราณ (ราวพุทธศตวรรษที่ 12–18) ก่อนที่อิทธิพลเขมรโบราณจะเสื่อมลงราวปลายพุทธศตวรรษที่ 18

[2]

หน้า 2 — ปราสาทหินและปราสาทอิฐ ร่องรอยเขมรโบราณ

พลายสุรินทร์: "ปราสาทพวกนี้อายุมากกว่าต้นไม้ที่แก่ที่สุดในป่าแถวบ้านเราอีกนะ"

ภาพวาดปราสาทอิฐและหินริมสระน้ำยามเย็น

[ข้อเท็จจริง]

ปราสาทภูมิโปน (ต.ดม อ.สังขะ) — สำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา ระบุว่าช่วงแรกสร้างราวพุทธศตวรรษที่ 12–13 เป็นศาสนสถานในศาสนาฮินดู และถือเป็นโบราณสถานสมัยเจนละที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย จากการขุดแต่งพบชิ้นส่วนจารึกอักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤต ส่วนอาคารที่สร้างเพิ่มภายหลังยังกำหนดอายุแน่นอนไม่ได้ (เอกสารอีกชิ้นของกรมศิลปากรเชื่อมโยงการสร้างกับรัชสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 1 แห่งเขมรโบราณ)

[5] [2]

[ข้อเท็จจริง]

ปราสาทตาเมือนธม (บ้านหนองคันนา ต.ตาเมียง อ.พนมดงรัก) — พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สุรินทร์ ระบุว่ามีอายุราวปลายพุทธศตวรรษที่ 16 ศิลปะเขมรแบบบาปวน สร้างด้วยหินทรายและศิลาแลง เป็นเทวสถานฮินดูลัทธิไศวนิกาย ภายในปราสาทประธานมีศิวลึงค์ที่เชื่อกันว่าเกิดขึ้นเอง (สวยัมภูลึงค์) และพบจารึกภาษาสันสกฤตและเขมร

[4]

[ข้อเท็จจริง]

ปราสาทบ้านพลวง (ต.บ้านพลวง อ.ปราสาท) — พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สุรินทร์ ระบุว่ามีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 16 ศิลปะเขมรแบบบาปวน ทับหลังด้านตะวันออกและด้านใต้สลักภาพพระอินทร์ทรงช้างเอราวัณ ด้านเหนือเป็นภาพพระกฤษณะปราบนาคกาลิยะ

[6]

[ข้อเท็จจริง]

ปราสาทศีขรภูมิ (ต.ระแงง อ.ศีขรภูมิ) — สำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา ระบุว่ามีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 17 เป็นปราสาทอิฐ 5 องค์ (องค์ประธานตรงกลาง ล้อมด้วยองค์บริวาร 4 องค์) ตั้งบนฐานศิลาแลงเดียวกัน มีสระน้ำล้อมรอบ และมีการบูรณะซ่อมแซมอีกครั้งราวพุทธศตวรรษที่ 22–23

[3]

หน้า 3 — ชาวกูย ผู้คนแห่งป่าและช้าง

พลายสุรินทร์: "คนกลุ่มนี้แหละที่รู้ใจช้างที่สุด ปู่ย่าของฉันเล่าให้ฟังบ่อย ๆ"

ภาพวาดวิถีชาวกูย มีช้างและผู้คนเดินข้ามลำธาร

[ข้อเท็จจริง]

ชาวกูยเรียกตัวเองว่า "กูย" "กวย" "โกย" หรือ "กุย" ซึ่งหมายถึง "คน" ส่วนคำว่า "ส่วย" และ "เขมรป่าดง" เป็นคำที่คนนอกใช้เรียก โดยคำว่าส่วยโยงกับหน้าที่ส่งส่วยให้รัฐ งานวิชาการระบุว่าชุมชนกูยหนาแน่นที่สุดอยู่ที่จังหวัดสุรินทร์ และวัฒนธรรมเด่นของชาวกูยมีทั้งความเชื่อเรื่องผีบรรพบุรุษและพิธีกรรมเกี่ยวกับการเลี้ยงช้าง

[8]

[ข้อเท็จจริง]

งานวิชาการชิ้นเดียวกันชี้ว่า ยังไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าชาวกูยเข้ามาเมื่อใด มาจากที่ใด หรือเพราะอะไร ร่องรอยการย้ายถิ่นเห็นได้จากชื่อบ้านนามเมืองเป็นหลัก

[8]

[ข้อเท็จจริง]

เว็บไซต์จังหวัดสุรินทร์เล่าตามที่ปรากฏใน "พงศาวดารอีสาน" ว่า ราว พ.ศ. 2260 (ปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา) ชาวกูยกลุ่มหนึ่งที่เคยอยู่แถบเมืองอัตตะปือ–แสนแป (แคว้นจำปาศักดิ์) และชำนาญการจับช้างป่ามาเลี้ยง ได้อพยพข้ามแม่น้ำโขงมาตั้งชุมชนหลายแห่ง เช่น เมืองลีง (อ.จอมพระ) บ้านโคกลำดวน (ปัจจุบันอยู่ จ.ศรีสะเกษ) บ้านอัจจะปะนึ่ง (อ.สังขะ) และบ้านกุดปะไท (อ.ศีขรภูมิ) ส่วนบทความในนิตยสารศิลปวัฒนธรรมซึ่งสรุปจากหนังสือประวัติศาสตร์อีสาน ให้ปีที่ต่างออกไปคือราว พ.ศ. 2200 และระบุชื่อหมู่บ้านไว้ 6 แห่ง รวมทั้งบ้านเมืองที (อ.เมืองสุรินทร์ ปัจจุบัน)

[1] [7]

หน้า 4 — ตำนานช้างเผือกแตกโรง

พลายสุรินทร์: "หน้านี้เป็นเรื่องเล่านะ ฟังสนุก ๆ แต่จำไว้ว่าเล่าต่อกันมา"

ภาพวาดฉากตำนาน ผู้คนมองช้างเดินลึกเข้าไปในป่า

[ตำนาน]

เรื่องเล่าที่คนสุรินทร์รู้จักกันดีมีอยู่ว่า ครั้งหนึ่งช้างเผือกของพระเจ้าแผ่นดินกรุงศรีอยุธยาหลุดจากโรงช้างหนีเข้าป่ามาทางตะวันออก ขุนนางจากเมืองหลวงตามมาจนถึงถิ่นของชาวกูย และได้หัวหน้าหมู่บ้านชาวกูยผู้ชำนาญการคล้องช้างหลายคน หนึ่งในนั้นคือ "เชียงปุม" แห่งบ้านเมืองที ช่วยกันติดตามจนนำช้างกลับไปได้

[1] [7]

[ตำนาน]

ฉบับที่เล่าละเอียด (ตามบทความศิลปวัฒนธรรม) บอกว่าคณะขุนนางพบ "เชียงสี" หัวหน้าหมู่บ้านชาวกูยแถบรัตนบุรีก่อน แล้วจึงมีหัวหน้าหมู่บ้านคนอื่น ๆ ได้แก่ เชียงปุม ตากะจะ เชียงฆะ เชียงขัน และเชียงไชย มาร่วมด้วย เมื่อสำเร็จ ทุกคนได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์ — รายละเอียดชื่อคน เส้นทาง และลำดับเหตุการณ์ในส่วนนี้มาจากหนังสือชั้นหลัง ไม่ได้ตรวจกับต้นฉบับพงศาวดารโดยตรง

[7]

หน้า 5 — จากเรื่องเล่าสู่บันทึก: เชียงปุมได้รับบรรดาศักดิ์

พลายสุรินทร์: "ทีนี้มาดูกันว่าเอกสารทางการเขียนไว้ว่าอย่างไรบ้าง"

ภาพวาดแผนที่ม้วน มีทางเชื่อมหมู่บ้านและแว่นขยาย

[ข้อเท็จจริง]

เว็บไซต์จังหวัดสุรินทร์ระบุว่า ใน พ.ศ. 2303 หัวหน้าชาวกูยในบริเวณนี้ได้ช่วยขุนนางจากราชสำนักคล้องช้างเผือกที่แตกโรงมาจากกรุงศรีอยุธยากลับไปได้ ต่อมาได้ส่งส่วยของป่าและรับราชการ จนได้รับบรรดาศักดิ์และยกบ้านที่ปกครองขึ้นเป็นเมือง

[1]

[ข้อเท็จจริง]

บทความศิลปวัฒนธรรม (สรุปจากหนังสือประวัติศาสตร์อีสานของ เติม วิภาคย์พจนกิจ) ให้ปีเหตุการณ์ช้างเผือกเป็น พ.ศ. 2302 ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ และระบุว่าหัวหน้าหมู่บ้านเหล่านี้ขึ้นกับเมืองพิมาย ต่อมาได้นำช้าง ม้า ขี้ผึ้ง งาช้าง และของป่าอื่น ๆ ส่งเป็นส่วยไปกรุงศรีอยุธยา

[7]

[ข้อเท็จจริง]

แหล่งข้อมูลจึงยังให้ปีไม่ตรงกัน คือ พ.ศ. 2302 กับ พ.ศ. 2303 แต่ทั้งสองแหล่งเล่าตรงกันว่าเหตุการณ์อยู่ในปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา

[7] [1]

หน้า 6 — ย้ายมาบ้านคูประทาย กำเนิด "เมืองประทายสมันต์"

พลายสุรินทร์: "ที่ตั้งใหม่มีคูน้ำล้อมสองชั้น น้ำท่าบริบูรณ์ ช้างอย่างฉันชอบมาก!"

ภาพวาดชุมชนเรือนไม้ที่มีคูน้ำล้อมสองชั้น

[ข้อเท็จจริง]

เว็บไซต์จังหวัดสุรินทร์ระบุว่า ใน พ.ศ. 2306 หลวงสุรินทรภักดี (เชียงปุม) หัวหน้าบ้านเมืองที ขอให้เจ้าเมืองพิมายกราบบังคมทูลขอย้ายชุมชนจากบ้านเมืองทีมาตั้งที่บ้านคูประทาย ซึ่งเป็นที่ตั้งตัวเมืองสุรินทร์ในปัจจุบัน เพราะมีชัยภูมิดี มีกำแพงค่ายคูล้อมรอบ 2 ชั้น และมีน้ำอุดมสมบูรณ์

[1]

[ข้อเท็จจริง]

ต่อมาได้ยกบ้านคูประทายขึ้นเป็น "เมืองประทายสมันต์" และเลื่อนบรรดาศักดิ์หลวงสุรินทรภักดีเป็น "พระยาสุรินทรภักดีศรีณรงค์จางวาง" ให้เป็นเจ้าเมือง — เว็บไซต์จังหวัดระบุว่าเป็นพระมหากรุณาของพระเจ้าอยู่หัวพระที่นั่งสุริยามรินทร์ (คือสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ) แห่งกรุงศรีอยุธยา

[1]

[ข้อเท็จจริง]

เอกสารของกรมศิลปากรเล่าลำดับต่างออกไปเล็กน้อย คือ สมัยสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ ยกชุมชนเป็นเมืองและให้เจ้าเมืองมีบรรดาศักดิ์เป็น "พระ" สุรินทรภักดี แล้วจึงมาเลื่อนเป็น "พระยา" ในสมัยกรุงธนบุรี ส่วนบทความศิลปวัฒนธรรมสะกดชื่อเมืองว่า "ประทายสมันต์" จุดนี้แหล่งข้อมูลยังเล่าไม่ตรงกันทั้งหมด

[2] [7]

หน้า 7 — จาก "ประทายสมันต์" เป็น "เมืองสุรินทร์"

พลายสุรินทร์: "ชื่อ 'สุรินทร์' ของบ้านเรามาจากชื่อท่านเจ้าเมืองนี่เอง"

ภาพวาดป้ายไม้สองป้ายกับลูกศร สื่อถึงการเปลี่ยนชื่อเมือง

[ข้อเท็จจริง]

เว็บไซต์จังหวัดสุรินทร์ระบุว่า ใน พ.ศ. 2329 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) โปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อเมืองประทายสมันต์เป็น "เมืองสุรินทร์" ตามสร้อยบรรดาศักดิ์ของเจ้าเมือง เอกสารของกรมศิลปากรก็ระบุตรงกันว่าการเปลี่ยนชื่อเกิดในสมัยรัชกาลที่ 1 ตามชื่อเจ้าเมือง

[1] [2]

[ข้อเท็จจริง]

เมืองสุรินทร์มีเจ้าเมืองที่สืบเชื้อสายต่อกันมารวม 11 คน และในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น เมืองสุรินทร์ สังขะ และขุขันธ์ ส่งกำลังไปร่วมราชการสงครามหลายครั้ง รวมทั้งได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ศึกเจ้าอนุวงศ์ (ราว พ.ศ. 2369–2371)

[1] [7]

หน้า 8 — จากเมืองสู่จังหวัด

พลายสุรินทร์: "เมืองเล็ก ๆ ของเราค่อย ๆ โตขึ้น จนกลายเป็นจังหวัดอย่างทุกวันนี้"

ภาพวาดแผนที่ลำธารและชุมชน มีวงกลมสามวงเชื่อมกัน

[ข้อเท็จจริง]

ในช่วงปฏิรูปการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล เมืองสุรินทร์อยู่ในมณฑลอีสาน (ซึ่งเดิมเรียกว่ามณฑลลาวกาว) ร่วมกับอุบลราชธานี ศรีสะเกษ ร้อยเอ็ด และเมืองอื่น ๆ ต่อมาใน พ.ศ. 2455 มีการแยกตั้งมณฑลอุบล ซึ่งประกอบด้วยอุบลราชธานี ขุขันธ์ และสุรินทร์

[9]

[ข้อเท็จจริง]

บทความศิลปวัฒนธรรมระบุว่าใน พ.ศ. 2450 มณฑลอีสานแบ่งเป็น 4 บริเวณ หนึ่งในนั้นคือ "บริเวณสุรินทร์" ซึ่งรวมเมืองสุรินทร์และเมืองสังขะ และต่อมาเมืองสังขะถูกปรับเป็นอำเภอขึ้นกับสุรินทร์

[7]

[ข้อเท็จจริง]

ใน พ.ศ. 2451 ระบบเจ้าเมืองสืบตระกูลสิ้นสุดลง ส่วนกลางแต่งตั้ง พระกรุงศรีบุรีรักษ์ (สุม สุมานนท์) เป็นข้าหลวงประจำจังหวัด หรือผู้ว่าราชการจังหวัดคนแรก

[1] [7]

[ข้อเท็จจริง]

ระบบมณฑลถูกยกเลิกทั้งหมดใน พ.ศ. 2476 พร้อมการประกาศใช้กฎหมายระเบียบบริหารราชการแผ่นดินฉบับใหม่ จังหวัดจึงกลายเป็นหน่วยปกครองสำคัญในส่วนภูมิภาคมาจนปัจจุบัน

[9]

หน้า 9 — สุรินทร์วันนี้

พลายสุรินทร์: "บ้านเรามีหลายภาษา หลายผ้าทอ และแน่นอน มีช้างเพื่อนรักของฉันเต็มเลย!"

ภาพวาดช่างทอผ้าไหมบนกี่ไม้ มีคนเดินผ่านและช้างอยู่ไกล ๆ

[ข้อเท็จจริง]

คนสุรินทร์ในวันนี้พูดได้หลายภาษา นอกจากภาษาไทยแล้วยังมีภาษาเขมร (ใช้มากในหลายอำเภอ เช่น อ.เมือง ปราสาท สังขะ) ภาษากูย (เช่น อ.สำโรงทาบ จอมพระ ท่าตูม ศรีณรงค์) และภาษาไทยลาวหรือภาษาอีสาน (เช่น อ.รัตนบุรี สนม)

[7]

[ข้อเท็จจริง]

ผ้าไหมยกทองเป็นงานทอที่ประณีตมาก ใช้เส้นทองปั่นควบกับเส้นไหม ผืนหนึ่งใช้ช่างหลายคนและใช้เวลาหลายเดือน มีงานวิจัยร่วมกับท้องถิ่นเพื่อพัฒนาลายประจำ 17 อำเภอและตั้งศูนย์เรียนรู้ผ้าไหมยกทองในจังหวัด

[11]

[ข้อเท็จจริง]

งานแสดงช้างจัดครั้งแรกเมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2503 ที่อำเภอท่าตูม เพื่อฉลองที่ว่าการอำเภอแห่งใหม่ มีขบวนแห่ช้าง การสาธิตคล้องช้าง และการแข่งช้าง ต่อมาใน พ.ศ. 2505 คณะรัฐมนตรีอนุมัติให้เป็นงานประจำปีระดับชาติ และย้ายมาจัดในตัวเมืองสุรินทร์ — อยากรู้เรื่องช้างกับคนสุรินทร์มากขึ้น ไปต่อที่บท "ช้างไทย" ใน "รู้จักสุรินทร์" ได้เลย

[10]

แหล่งอ้างอิง

  1. จังหวัดสุรินทร์. "ประวัติศาสตร์จังหวัดสุรินทร์." เว็บไซต์จังหวัดสุรินทร์.
  2. กรมศิลปากร (สำนักการสังคีต). "ประวัติเมืองสุรินทร์."
  3. สำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา กรมศิลปากร. "ปราสาทศีขรภูมิ."
  4. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สุรินทร์ กรมศิลปากร. "พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สุรินทร์ นำเที่ยวปราสาทตาเมือนธม."
  5. สำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา กรมศิลปากร. "ปราสาทภูมิโปน ตำบลดม อำเภอสังขะ จังหวัดสุรินทร์."
  6. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สุรินทร์ กรมศิลปากร. "พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ สุรินทร์ นำเที่ยวปราสาทบ้านพลวง."
  7. วิภา จิรภาไพศาล. "ความเป็นมาของจังหวัดสุรินทร์ เมืองแห่งอีสานใต้ ที่ไม่ได้มีแต่คนอีสาน." ศิลปวัฒนธรรม (ออนไลน์), 11 กันยายน 2564.
  8. บัญญัติ สาลี. "กูย : ว่าด้วยกลุ่มชาติพันธุ์ ภาษา และตำนาน." วารสารมนุษย์กับสังคม มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ปีที่ 1 ฉบับที่ 1 (ก.ค.–ธ.ค. 2558): 32–54.
  9. สถาบันพระปกเกล้า. "มณฑลเทศาภิบาล." ฐานข้อมูลการเมืองการปกครอง สถาบันพระปกเกล้า (wiki.kpi.ac.th).
  10. ผู้จัดการออนไลน์ (MGR Online). "เรื่องเล่าขาน 'มหัศจรรย์งานช้างสุรินทร์'." 12 พฤศจิกายน 2555.
  11. ฉลอง สุขทอง และคณะ. "มรดกภูมิปัญญาผ้าไหมยกทองสุรินทร์: อนุรักษ์ พัฒนาและถ่ายทอดเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตชุมชน." วารสารวิจยวิชาการ ปีที่ 6 ฉบับที่ 5 (ก.ย.–ต.ค. 2566): 375–394.